حسن احمدیان؛ تحلیلگری که الجزیره کشفش کرد | از هاروارد تا مناظرههای داغ جهان عرب
رویداد۲۴ | این روزها احتمالاً نام حسن احمدیان را بیش از گذشته شنیدهاید؛ کارشناس ایرانی شبکه الجزیره که با عربی فصیح و تسلطی کمنظیر سخن میگوید و گاه حتی در مصاحبههای انگلیسی نیز با لحنی نزدیک به فضای عربی ظاهر میشود. به تعبیر یکی از تحلیلگران عرب، الجزیره چنان از یافتن احمدیان به وجد آمده که تقریباً هر روز بخشی از برنامههای خود را به او اختصاص میدهد. چهرهای که با خونسردی و اعتمادبهنفس، از مواضع جمهوری اسلامی در میان جمعی از کارشناسان غالباً خشمگین عرب دفاع میکند و در عین حال، در شبکههای اجتماعی عربزبان نیز به شهرت قابل توجهی رسیده است.
حسن احمدیان کیست؟
حسن احمدیان استادیار گروه مطالعات منطقهای دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران و پژوهشگر ارشد در مرکز مطالعات علمی و راهبردی خاورمیانه در تهران است. او در سال ۲۰۱۴ موفق به دریافت دکترای مطالعات منطقهای (خاورمیانه و شمال آفریقا) از دانشگاه تهران شد و پیش از آن نیز مقاطع کارشناسی ارشد و کارشناسی خود را در دانشگاه تهران و دانشگاه تبریز گذرانده بود. احمدیان همچنین از اعضای هیئت علمی دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران به شمار میرود و تا اواسط سال ۱۴۰۴، بیش از ۳۲۰ ارجاع علمی با شاخص h-index برابر با ۹ در گوگل اسکالر برای او ثبت شده است.
پروفایل علمی او در وبسایت مرکز بلفر دانشگاه هاروارد نشان میدهد که احمدیان پیشتر بهعنوان پژوهشگر پسادکتری در پروژه ایران در این مرکز فعالیت داشته و همچنین بهعنوان پژوهشگر همکار در پروژه «شیعهشناسی و امور جهانی» در مرکز ودِرهِد مطالعات بینالمللی هاروارد حضور داشته است. حوزههای پژوهشی او عمدتاً بر سیاست خارجی و منطقهای ایران، تحولات سیاسی خاورمیانه، روابط نظامی-مدنی و جنبشهای اسلامگرا در این منطقه متمرکز است.
به نظر میرسد احمدیان در ماههای اخیر در قطر اقامت دارد؛ رفتوآمد مستمر او به تحریریه الجزیره نیز این فرض را تقویت میکند. مقالات احمدیان سالهاست در بهترین رسانههای جهان منتشر شده اما شبکه الجزیره در تبدیل شدن او به یک پدیده رسانهای نقش مهمی بازی کرده است.
از برجام تا «دولت یاغی»
احمدیان در سال ۲۰۱۸، زمانی که پژوهشگر مرکز بلفر بود، در یادداشتی درباره خروج آمریکا از برجام به پیامدهای این تصمیم پرداخت. او در آن زمان استدلال کرد که اقدام دونالد ترامپ نهتنها ایران را تحت فشار قرار نمیدهد، بلکه جایگاه سنتی ایالات متحده در نظم چندجانبه جهانی را تضعیف میکند و واشینگتن را از یک بازیگر مسئول به یک «دولت یاغی» بدل میسازد. از نگاه احمدیان، این تصمیم در نهایت آمریکا را در موضع بازنده برجام قرار میدهد، در حالی که ایران میتواند از شکاف ایجادشده در نظام بینالملل بهرهبرداری دیپلماتیک کند.
ایدهای که امروز از آن دفاع میکند | دفاع پیشگیرانه و بازیگر غیرعقلایی
اما آنچه احمدیان را در ماههای اخیر بیش از پیش در کانون توجه قرار داده، نه صرفاً تحلیلهایش درباره برجام، بلکه دفاع صریح او از مفهومی است که آن را «دفاع پیشگیرانه» مینامد؛ رویکردی که در تقابل با رفتار بهزعم او «بیش از حد عقلایی» ایران در سالهای گذشته قرار میگیرد.
او در گفتوگویی مفصل، تأکید میکند که ایران از ابتدا نیز نباید صرفاً بهعنوان یک «بازیگر عقلایی» عمل میکرد. از نگاه او، واکنشهای ایران به رویدادهایی، چون خروج آمریکا از برجام یا ترور قاسم سلیمانی بیش از حد محتاطانه بوده و از «تناسب راهبردی» لازم برخوردار نبوده است. احمدیان معتقد است ایران باید در چنین بزنگاههایی واکنشهایی بسیار شدیدتر نشان میداد تا هزینههای بیشتری به طرف مقابل تحمیل کند.
در چارچوب این دیدگاه، او بر ضرورت تقویت عنصر «غیرقابل پیشبینی بودن» تأکید میکند؛ اینکه ایران باید به دشمنانش نشان دهد قادر است سطح تهدید را بهطور جدی افزایش دهد. به باور او، راهبرد «بازدارندگی پیشدستانه» دیگر کارایی گذشته را ندارد و باید جای خود را به «دفاع پیشگیرانه» بدهد.
احمدیان حتی پا را فراتر میگذارد و معتقد است ایران نباید از تصاعد بحران هراس داشته باشد. او میگوید اگر ایران از سال ۲۰۱۸ یا حتی پس از تحولات ۷ اکتبر، تصمیم به ورود فعالتر و متناسب به درگیریها میگرفت، وضعیت امروز به شکل دیگری رقم میخورد. از نظر او، خودداری از واکنشهای شدید، این پیام را به طرف مقابل منتقل کرده که ایران توان پاسخگویی ندارد؛ برداشتی که بهزعم او با واقعیت فاصله دارد.
جنگ، صلح و تجربه
در نگاه احمدیان، «دفاع پیشگیرانه» به این معناست که هرجا تهدیدی در حال شکلگیری است، باید پیش از بلوغ آن، مهار شود. او نمونههایی از اقدامات ایران در عراق و حتی امارات را در همین چارچوب تفسیر میکند.
در عین حال، او ایدهای بحثبرانگیز را نیز مطرح میکند: «صلح خوب است، اما اصل بر جنگ است.» از دید او، مهمترین سرمایه ارتشها نه تجهیزات، بلکه تجربه میدانی جنگ است. او معتقد است توان موشکی ایران در جنگهای اخیر، عامل اصلی تحمیل آتشبس بوده، هرچند این وضعیت نوعی تعلیق ایجاد کرده است.
احمدیان بر این باور است که موازنه جغرافیایی به نفع ایران است؛ بسیاری از مناطق کشور از آثار مستقیم جنگ دور ماندهاند، در حالی که توان تخریب موشکی ایران میتواند بهتدریج طرف مقابل را فرسوده کند. به همین دلیل، او نتیجه میگیرد که چنین روندی در نهایت دشمن را به سمت پذیرش آتشبس سوق میدهد.
چهرهای که «دیده» میشود
با این حال، آنچه احمدیان را به یک چهره رسانهای برجسته تبدیل کرده، صرفاً این دیدگاهها نیست. تسلط کمنظیر او به زبان عربی و انگلیسی، و تواناییاش در مناظره با کارشناسان عمدتاً منتقد و بعضاً خشمگین جهان عرب، او را به پدیدهای خاص در فضای رسانهای تبدیل کرده است.
در فضایی که بسیاری از تحلیلگران عرب از سیاستهای ایران در منطقه ناراضیاند، احمدیان با زبانی روان و لحنی کنترلشده، وارد بحث میشود و بهگونهای استدلال میکند که حتی مخالفان سرسخت نیز ناچار به شنیدن میشوند. گفته میشود برخی مجریان الجزیره از حضور او چنان استقبال کردهاند که حتی عکسهای یادگاری با او منتشر میکنند.
برای مثال، ماجد صالح مجری الجزیره، تصویری از خود در کنار احمدیان منتشر کرده و نوشته است که این استاد ایرانی توانایی تشخیص تفاوت لهجههای مختلف عربی، از جمله لهجه تونسی، را دارد.
در یکی از واکنشهای جالب در فضای مجازی عربی نیز، کاربری مشهور بخشی از مناظره احمدیان را بازنشر کرده و با لحنی طعنهآمیز نوشته است: «الجزیره مثل مادری شده که سالها فرزندانی ناسپاس به دنیا آورده، اما ناگهان پسری پیدا کرده که باعث افتخار است؛ باهوش و مؤدب—و حالا او را همهجا با خود میبرد.»
احمدیان بیش از آنکه صرفاً یک تحلیلگر باشد، به یک «پدیده رسانهای» تبدیل شده و اکنون، بیش از هر زمان دیگری، در نورافکن توجه قرار گرفته است.
